Blog Hoko

Ja jestem najbardziej cudacznym chłopakiem,
Mam matkę Żydówkę, a ojciec jest ptakiem.
Z tym cieślą Józefem żyć w zgodzie nie mogę,
Więc zdrowie Kalwarii i uczniów i - w drogę!
*

Reinterpretacje faktów stanowiących ważny element takiej czy innej wiary zawsze budzą wiele emocji. Nie wszystkie te zdarzenia oddziałują jednak w ten sam sposób - i to zarówno gdy idzie o wywoływane emocje, czas ich życia w masowej świadomości, jak i grupy społeczne, w których zyskują największy oddźwięk.

Pasja Mela Gibsona była w momencie premiery szeroko i głośno dyskutowana, jednak niewiele wskazuje na to, by film ten miał z czasem zyskać miano “kultowego” - raczej podzieli los dużej, i coraz większej, liczby obrazów z takich czy innych względów ważnych, jednak rozpływających się w masowej produkcji. I w końcu zapewne przestanie być dyskutowanym nawet na gruncie swoim własnym - bo i tu, ze względów rozmaitych, zejdzie na plan dalszy, pozostając w pamięci znawców jedynie. To samo dotyczy filmu Franco Zeffirellego Jezus z Nazaretu - w tym przypadku ów proces odchodzenia w niepamięć możemy już obserwować. Natomiast wspomnmianą kultowość - a co za tym idzie, ponadczasowość - można bez wątpienia przypisać filmowi Martina Scorsese Ostatnie kuszenie Chrystusa. A w jakimś stopniu również książce Kazantzakisa.

Gdyż w literaturze jest podobnie. Ewangelia według Piłata Erica Shmitta była z początku dość głośna i wciąż tu i ówdzie się o tej książce słyszy, lecz to nie ona, ale powieść Dana Browna przejdzie do historii, utrwali się w masowej świadomości - mimo że uboższa literacko, mimo że nie tak głęboka psychologicznie. Lecz bynajmniej nie jest też tak, że przyczyną powodzenia Kodu miałaby być własnie jego literacka łatwość. Przyczyna leży gdzie indziej: tak powieść Browna, jak i film Scorsese trafiają bowiem w podstawowe ludzkie tęsknoty - a trafić w nie można również filozofując i budując przekaz stosunkowo trudny.

Jako że idenyfikować się z Bogiem to cecha natur na swój sposób wypaczonych. A do ludzkiej świadomości w najpełniejszy sposób trafiają te wizje, gdzie Jezus ukazywany jest przede wszystkim jako człowiek - ze wszystkimi tego konsekwencjami. Ten motyw miłości, obecny tak u Scorsese, jak i u Browna, nadaje Jezusowi rys jak najbardziej ludzki, pozwala uznać go za jednego z nas - a więc i pozwala się z nim identyfikować w stopniu znacznie większym, aniżeli jest to możliwe choćby w rzypadku Jezusa Shmitta - budzącego w nas empatię, ale mimo wszystko kogoś, kogo problemy są tak na prawdę jego problemami.

To uczłowieczanie nie jest bynajmniej wymysłem naszych czasów. Było obecne w chrześcijaństwie niemal od samego początku, a na sile i wyrazistości przybrało, gdy religia ta zyskała status oficjalnej, a jej kanon uległ skodyfikowaniu. Tyle że proces ten wkomponowywał się zawsze w swoje czasy i wiele jego przejawów z dzisiejszej perspektywy jest nierozpoznawalnych. Wiele też przetrwać nie mogło - gdyż poglądy sprzeczne z doktryną tępiono, zaś ewentualne dzieła - niszczono. Przetrwało jednak to, co zniszczyć i wykorzenić najtrudniej: wyobrażenia ludowe, rozmaite legendy (nierzadko przez hierchów dostosowywane i włączane do oficjalnej doktryny), apokryfy, rozmaite wersje alternatywne życia i śmierci Jezusa. I ta barwna - a nie rzadko też komiczna - mieszanka swoje trwanie i znaczenie zawdzięczała tym samym potrzebom, co dziś film Scorsese: potrzebie oswojenia tajemnicy wymyślonej przez uczonych i teologów, potrzebie dostosownia mitu do własnego pojmowania świata. A że czasy były inne i inna była też świadomość i wiedza odbiorców, adresatów i konsumenów, to i na innej płaszczyźnie odbywało się to oswajanie. Przede wszystkim na płaszczyźnie rytualno-magicznej, niekiedy wręcz baśniowej - i, co ważne, z ostatecznym celem rzutowanym w takie czy inne zaświaty, a nie, jak w mitach współczesnych, w doczesność. Jako że życie było w tamtych czasach ciężkie i status quo, nawet uromantycznione i uwznioślone, nie stanowiło celu godnego pożądania.

Dziś jest inaczej. Wieczność nie stanowi już w stosunku do doczesności rozwiązania idealnego - a zwłaszcza wieczność doktrynalna, ten zlepek filozofii i przesądów, odległe i obce nie wiadomo co. Zaś na to nakłada się jeszcze racjonalno-naukowy ogląd swiata, jak i rozmaite współczesne relatywizmy. Odwieczne tęsknoty i potrzeby, będące punktem wyjścia w konstruowaniu osobniczych i społecznych celów, manifestują się więc na innym gruncie. Mit został swoiście zreformowany: to co dane i zastane okazuje się również wystarczające. Zaś tło, punkt odniesienia, jakim mit jest zawsze dla naszego tu i teraz, z niegdysiejszego pewnika przekształciło się w warunek możliwości.

Nie ma więc znaczenia, że wizje Browna, Scorsese, a ostatnio i Camerona, mają wątpliwe oparcie w faktach (notabene wersje oficjalne wcale nie są pod tym względem lepsze), nie ma większego znaczenia forma przekazu, jej artystyczny kształt, i nawet sama kontrowersyjność stawianych tez i ich niezgodność z doktryną nie jest tu cechą znaczącą: wszak wnioski, jakie ze swojej badawczej (i naukowej) pracy wyciąga J.D. Crossan, są równie niepokojące, równie bulwersujące - lecz jakże przy tym mało romantyczne!

A czy Brown i Scorsese sami wierzą w to, co nam w swoich dziełach oznjmiają?

*
Jeżeli ktoś w boskość mą wątpi, to sobie
Nie łyknie za darmo, gdy wina narobię,
Lecz będzie pił wodę i modlił się o to,
Bym wino oddając znów zrobił je wodą.
*

Tak samo można zapytać, jak z owymi pomysłami godzą swoją wiarę ludzie porwani przez te wizje - bo przecież to nie ateiści stanowią największą część odbiorców tych dzieł. Lecz tak jak Crossan musiał - i zdołał - pogodzić swoją wiarę z pewnymi oczywistościami, które były wynikiem biblistycznych i historycznych badań, i które bynajmniej nie szły z tą wiarą w parze, tak i - tym bardziej - statystyczny odbiorca przkazów wszelakich potrafi te rzeczy sobie ułożyć. Jako że owo przechodzenie do porządku dziennego nad rozmaitymi wewnętrznymi sprzecznościami jest immanentna cechą wiary jako takiej - wiary będącej wynikiem wewnętrznej potrzeby. A potrzebom, nawet jeśli ich fundament jest niezmienny, ostateczny kształt nadaje bieżąca rzeczywistość.

Proces, o którym była mowa, proces personalizacji prawd oficjalnych, jest zjawiskiem powszechnym. Najlepiej widać go w przypadku bezpośrednich odwołań do rzeczywistości mitycznej, kryje się on jednak pod podszewką większości artystycznych czy intelektualnych tworów - w taki czy inny sposób odwołując się do owej rzeczywistości: tyle że relacje są tutaj stanowione nie wprost, skryte w niuansach, niekiedy przebłyskują tylko refleksami znaczeń. Tak jest w poezji Rilkego, tak jest w literackim dorobku Miłosza.

Twórczość Czesława Miłosza, tak przecież w wielu aspektach odstrychnięta nie tylko od owego nurtu racjonalnego, do którego poeta zawsze należał, ale i od spojrzenia “normalnej” religijności - i to zarówno religijności doktrynalnej teologów, jak i religijności codziennej, ludowej - otóż twórczość ta i te poszukiwania wpasowują się właśnie w ów nurt budowania, konstruowania sobie transcendencji (i wieczności) na własną miarę i na własne potrzeby. Te rozmaite tęsknoty poety wyrastają z takich samych porzeb, co i akceptacja dla przeformułowanych mitów u Browna i Scorsese. U Miłosza jest więcej filozofii, jest więcej szczegółowych dociekań, więcej niepewności - ale cel wydaje się być tak samo osobisty i tak samo zakorzeniony w jakichś pierwotnych ludzkich instynktach.

I gdy mówiąc o życiowo-doktrynalnych zawiłościach, poeta stwierdza, że tak na prawdę nic z tego nie rozumie, to, w podtekście, w czytaniu między wierszami, do którego uprawniają nas inne jego wypowiedzi, czai się konstatacja nieomal bluźniercza: że to wszystko jest nie tylko niezrozumiałe, ale i niepotrzebne.

Prawda jest bowiem taka, że owa wieczność, którą oferują nam rozmaite doktryny, to nie coś leszego, ale ledwie namiastka naszego tu i teraz, wyolbrzymiona i sztucznie dowartościowana przez nieuchronność śmierci; to dar na miarę owego przysłowiowego konia, któremu nie zagląda się w zęby. Cóż nam po niej, cóż po tej wiecznej szczęśliwości, jeśli pozbawiona będzie odrobiny choćby smutku, jaki nawiedza nas, gdy patrzymy o zmroku na niknące za horyzontem słońce…

*
Żegnajcie, żegnajcie. Zapiszcie me słowa.
Powiedzcie tym czterem, że żyję od nowa.
Co boskim jest we mnie, uniesie w dal mnie.
Na Górze Oliwnej wiatr wieje… Adieu!

Tekst Ballady: J. Joyce: Ulisses. Przekład Macieja Słomczyńskiego.